Pisa\u0142em ju\u017c w „szponach” o tym, \u017ce r\u00f3\u017cnice w przepisach nie sprzyjaj\u0105 odbiorowi rugby. Je\u015bli w ka\u017cdych rozgrywkach na boisku obowi\u0105zuj\u0105 odrobin\u0119 inne regu\u0142y, kibic musi znale\u017a\u0107 miejsce gdzie\u015b wewn\u0105trz czaszki na przechowywanie informacji o tych r\u00f3\u017cnicach, a i tak b\u0119dzie si\u0119 myli\u0107. W\u015br\u00f3d tych element\u00f3w s\u0105 te\u017c modele przyznawania punkt\u00f3w bonusowych. <\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
W efekcie mamy takie przypadki jak ten w niedawnym meczu Po\u0142udniowej Afryki z Argentyn\u0105 w ramach The Rugby Championship. 14 sierpnia w Port Elizabeth na dwie minuty przed ko\u0144cem gospodarze prowadzili 27:12, cho\u0107 w przy\u0142o\u017ceniach by\u0142o tylko 2:0. Wtedy debiutuj\u0105cy w kadrze Jaden Hendrikse zdoby\u0142 trzecie przy\u0142o\u017cenie dla Po\u0142udniowej Afryki. Mecz by\u0142 oczywi\u015bcie wygrany, ale Springboks uznali, \u017ce powalcz\u0105 o czwarte przy\u0142o\u017cenie maj\u0105ce im da\u0107 punkt bonusowy \u2013 wykonali b\u0142yskawiczny kop z dropa na podwy\u017cszenie (spud\u0142owany), bo inaczej up\u0142yn\u0105\u0142by czas gry i mecz by si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Chodzi\u0142o o to, aby Argenty\u0144czycy wznowili gr\u0119 od \u015brodka, co pozwoli\u0142o na rozegranie jeszcze jednej akcji. Jednak zapomnieli, \u017ce w tym turnieju obowi\u0105zuje francuski model przyznawania punkt\u00f3w bonusowych, zgodnie z kt\u00f3rym do uzyskania ofensywnego punktu bonusowego trzeba zdoby\u0107 o trzy przy\u0142o\u017cenia wi\u0119cej od przeciwnika. Mieli go zatem na koncie ju\u017c po przy\u0142o\u017ceniu Hendrikse, a po\u015bpiech w celu doprowadzenia do wznowienia gry spowodowa\u0142, \u017ce dali Argenty\u0144czykom szans\u0119 na odebranie im go \u2013 bo przecie\u017c przy\u0142o\u017cenie go\u015bci zmniejszy\u0142oby ich przewag\u0119 do tylko dw\u00f3ch przy\u0142o\u017ce\u0144. Skoro zatem sami uczestnicy rozgrywek (na pomeczowej konferencji prasowej przyznali si\u0119 do b\u0142\u0119du zar\u00f3wno kapitan dru\u017cyny Siya Kolisi, jak i trener Jacques Nienaber) si\u0119 myl\u0105, co dopiero reszta\u2026<\/p>\n\n\n\n
Punkty bonusowe pojawi\u0142y si\u0119 w rugby najpierw na p\u00f3\u0142kuli po\u0142udniowej. W latach 80. wprowadzono punkt bonusowy za niewielk\u0105 pora\u017ck\u0119 w nowozelandzkich mistrzostwach prowincjonalnych (NPC), a w latach 90. do\u0142o\u017cono do tego punkt ofensywny za cztery przy\u0142o\u017cenia i oba wdro\u017cono w Super Rugby (w\u00f3wczas jeszcze pod innymi nazwami). W 2003 pierwszy raz zastosowano punkty bonusowe w Pucharze \u015awiata. W Pucharze Sze\u015bciu Narod\u00f3w wprowadzono je dopiero w 2017, po trwaj\u0105cych przez lata dyskusjach. Przeciwnicy podnosili tam argument, \u017ce dzi\u0119ki punktom bonusowym dru\u017cyna bez kompletu zwyci\u0119stw mo\u017ce wyprzedzi\u0107 w klasyfikacji zdobywc\u0119 wielkiego szlema (co wyeliminowano przyznaj\u0105c zdobywcy wielkiego szlema trzy dodatkowe punkty bonusowe) oraz podkre\u015blali, \u017ce wiele zale\u017cy od pogody: graj\u0105c w ulewie i b\u0142ocie, jak to cz\u0119sto si\u0119 zdarza w zimie na Wyspach, szanse na punkt bonusowy s\u0105 znacznie mniejsze, ni\u017c gdy gra toczy si\u0119 w s\u0142o\u0144cu na po\u0142udniu Francji lub w Rzymie. Lecz pewnie najwi\u0119cej wa\u017cy\u0142 argument nie do ko\u0144ca merytoryczny, a odnosz\u0105cy si\u0119 do tradycji \u2013 przecie\u017c dobrze jest, tak jak jest i by\u0142o od ponad wieku. Mimo to punkty bonusowe nawet i tam przyj\u0119to, i chyba nie ma dzi\u015b zak\u0105tka rugbowego \u015bwiata, w kt\u00f3rym nie by\u0142yby stosowane.<\/p>\n\n\n\n
Klasyczny model bonusowy polega na dodawaniu jednego punktu, je\u015bli dru\u017cyna zdob\u0119dzie w meczu cztery przy\u0142o\u017cenia (bonus ofensywny, kt\u00f3ry mo\u017cna zdoby\u0107 niezale\u017cnie od tego, czy mecz si\u0119 wygra, zremisuje lub przegra) oraz jednego punktu, je\u015bli dru\u017cyna przegra nie wi\u0119cej ni\u017c 7 punktami (bonus defensywny, mo\u017cliwy do uzyskania tylko w przypadku pora\u017cki). Czyli zwyci\u0119zca, zale\u017cnie od sytuacji, mo\u017ce zdoby\u0107 4 lub 5 punkt\u00f3w, w przypadku remisu mo\u017cna zdoby\u0107 2 lub 3 punkty, natomiast pora\u017cki \u2013 0, 1 lub nawet 2 (w przypadku kumulacji bonus\u00f3w za cztery przy\u0142o\u017cenia oraz za pora\u017ck\u0119 nie wi\u0119cej ni\u017c 7 punktami). Oczywi\u015bcie, zdarzaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne wariacje tego systemu. Np. ta obowi\u0105zuj\u0105ca w naszej Ekstralidze, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 przegrany nie mo\u017ce skumulowa\u0107 dw\u00f3ch punkt\u00f3w bonusowych. Istotn\u0105 zmian\u0119 wprowadzili Francuzi, kt\u00f3rzy w 2007 zacz\u0119li stosowa\u0107 w rozgrywkach ligowych inny model przyznawania punktu bonusowego ofensywnego: nie za cztery zdobyte przy\u0142o\u017cenia, ale za zdobycie trzech przy\u0142o\u017ce\u0144 wi\u0119cej ni\u017c przeciwnik. Ten nowy model zdoby\u0142 popularno\u015b\u0107 \u2013 w 2016 przyj\u0105\u0142 go w swoich rozgrywkach SANZAAR (obowi\u0105zuje w Super Rugby i The Rugby Championship), pojawi\u0142 si\u0119 te\u017c w rozgrywkach Rugby Europe. Z czasem Francuzi wprowadzili te\u017c drug\u0105 modyfikacj\u0119 \u2013 w 2014 obni\u017cyli r\u00f3\u017cnic\u0119 daj\u0105c\u0105 punkt bonusowy w przypadku pora\u017cki z 7 do 5 punkt\u00f3w. W efekcie mamy na \u015bwiecie obecnie kilka wariacji \u2013 niekt\u00f3rzy stosuj\u0105 model klasyczny bez modyfikacji (Puchar \u015awiata, Premiership i URC, Champions Cup), niekt\u00f3rzy model francuski (Top 14, Rugby Europe), niekt\u00f3rzy „stary” model francuski (Super Rugby, The Rugby Championship), niekt\u00f3rzy model klasyczny z modyfikacjami (Ekstraliga, Puchar Sze\u015bciu Narod\u00f3w)\u2026 S\u0142owem, sporo zamieszania.<\/p>\n\n\n\n
Punkty bonusowe promuj\u0105 mi\u0142y dla kibica, efektywny styl gry. Dodaj\u0105 adrenaliny. Powoduj\u0105, \u017ce cz\u0119\u015bciej jest stawka do ugrania do samego ko\u0144ca. We wspomnianym wy\u017cej meczu wynik 27:12 dawa\u0142 pewne zwyci\u0119stwo Springboks. Gdyby nie punkty bonusowe (niezale\u017cnie od stosowanego modelu), nie mieliby ju\u017c o co walczy\u0107. Oczywi\u015bcie, etos rugbysty nakazuje walk\u0119 do ko\u0144ca niezale\u017cnie od wyniku i to w tym sporcie jest wspania\u0142e. Jednak w tej rywalizacji ten punkt bonusowy m\u00f3g\u0142 si\u0119 naprawd\u0119 liczy\u0107. I dlatego gra do ko\u0144ca mia\u0142a tu realn\u0105 stawk\u0119, pobudza\u0142a zawodnik\u00f3w i wywo\u0142ywa\u0142a emocje u kibic\u00f3w. To przek\u0142ada si\u0119 na konkretne zachowania: walka o przy\u0142o\u017cenie zamiast kopu z karnego zwi\u0119ksza widowiskowo\u015b\u0107 meczu. Ba, przegrywaj\u0105cy, pozbawiony szans na wyszarpanie zwyci\u0119stwa, wci\u0105\u017c mo\u017ce mie\u0107 szans\u0119 na zdobycie punktu bonusowego. I zn\u00f3w, gra do ko\u0144ca jest gr\u0105 o realn\u0105 stawk\u0119, a zatem gr\u0105 o wi\u0119kszej intensywno\u015bci i widowiskowo\u015bci (cho\u0107 zdarzaj\u0105 si\u0119 sytuacje odwrotne: gdyby nie szansa zdobycia defensywnego punktu bonusowego, Owen Farrell pewnie nie kopa\u0142by na bramk\u0119 w ostatniej akcji meczu z Francj\u0105 2 lutego ubieg\u0142ego roku, ale Anglicy zagraliby mo\u017ce o przy\u0142o\u017cenie).<\/p>\n\n\n\n
Czy system bonus\u00f3w dzia\u0142a? Na oko kibica wydaje si\u0119, \u017ce tak. Nawet gdy mecz wydaje si\u0119 rozstrzygni\u0119ty co do tego, kto b\u0119dzie zwyci\u0119zc\u0105, cz\u0119sto wci\u0105\u017c jest o co gra\u0107, jest realna stawka \u2013 nieco mniejsza ni\u017c sama wygrana, ale wci\u0105\u017c znacz\u0105ca. Zreszt\u0105, to nie tylko na oko kibica. W\u015br\u00f3d rozmaitych bada\u0144 naukowych zdarzaj\u0105 si\u0119 i takie dotycz\u0105ce punkt\u00f3w bonusowych w rugby. Liam Lentem i Niven Winchester w wyniku bada\u0144 opisanych w artykule Secondary Behavioural Incentives: Bonus Points and Rugby Professionals<\/a><\/em> opublikowanym w 2015 na \u0142amach Economic Record<\/em> po analizie 10 lat rozgrywek Super Rugby doszli do wniosku, \u017ce dru\u017cyny zdobywaj\u0105 znacz\u0105co wi\u0119cej przy\u0142o\u017ce\u0144 w ostatnich o\u015bmiu minutach meczu, je\u015bli dzi\u0119ki jednemu przy\u0142o\u017ceniu wi\u0119cej mog\u0105 zdoby\u0107 punkt bonusowy. Inaczej jest jedynie w sytuacji, gdy zwyci\u0119stwo nie jest jeszcze wystarczaj\u0105co pewne \u2013 w\u00f3wczas podstawowym celem jest zapewnienie sukcesu, a wi\u0119c i trzy punkty z karnego s\u0105 cenne, i defensywa wa\u017cniejsza od ataku. <\/p>\n\n\n\n Panuje og\u00f3lna zgoda: z bonusami jest lepiej, efektowniej. Ale kt\u00f3ry model jest lepszy? W Premiership oraz URC, gdzie mamy model klasyczny, rozegrano w tym sezonie 20 spotka\u0144 i a\u017c w 19 meczach mieli\u015bmy co najmniej jeden punkt bonusowy (z czego w o\u015bmiu wi\u0119cej ni\u017c jeden \u2013 w trzech spotkaniach nawet po trzy, dwa dla przegrywaj\u0105cych i jeden dla wygrywaj\u0105cego). Ofensywne punkty bonusowe zdobyto w 14 meczach (70%), defensywne w 10 meczach (50%). Tylko jeden mecz sko\u0144czy\u0142 si\u0119 bez ani jednego punktu bonusowego. Z jednej strony \u2013 wida\u0107, \u017ce dru\u017cyny si\u0119 staraj\u0105, \u017ce osi\u0105gaj\u0105 ten efekt, na kt\u00f3rym im zale\u017cy. Ale z drugiej \u2013 zdobycie punktu bonusowego staje si\u0119 poniek\u0105d obowi\u0105zkiem \u2013 zwyci\u0119stwo bez bonusu zdarza si\u0119 rzadko. W tabeli, skoro wi\u0119kszo\u015b\u0107 dru\u017cyn zdobywa bonusy, w niewielkim stopniu r\u00f3\u017cnicuj\u0105 one zespo\u0142y. A w meczu, po zdobyciu 4 przy\u0142o\u017ce\u0144, je\u015bli prowadzenie jest bezpieczne, nie ma ju\u017c wielkiego impulsu do wyciskania z siebie ostatnich si\u0142. <\/p>\n\n\n\n W Top 14, gdzie mamy model francuski, proporcje s\u0105 zupe\u0142nie inne. Na 28 spotka\u0144 z tego sezonu, 12 (ok. 43%) sko\u0144czy\u0142o si\u0119 bez przyznania punktu bonusowego \u2013 ofensywne przyznano w 7 meczach (25%), a defensywne w 9 (ok. 32%). W modelu francuskim o punkty bonusowe jest trudniej. Punkty bonusowe nie s\u0105 zagwarantowane z g\u00f3ry i szansa na seri\u0119 zwyci\u0119stw z 5 punktami do kieszeni jest znacznie mniejsza. Z punktu widzenia zwyk\u0142ego kibica to jednak podnosi atrakcyjno\u015b\u0107 spotka\u0144. Oczywi\u015bcie, czasami wystarcz\u0105 trzy przy\u0142o\u017cenia do bonusu (jak w opisanym zwyci\u0119stwie Springboks), podczas gdy w klasycznym modelu potrzebne jest jedno wi\u0119cej. Ale to stosunkowo rzadkie, a niekiedy dru\u017cyna prowadz\u0105ca trzema przy\u0142o\u017ceniami traci punkt bonusowy w ostatnich minutach po przy\u0142o\u017ceniu rywali \u2013 ci maj\u0105 satysfakcj\u0119 z odebrania punktu rywalom. Pojawia si\u0119 wi\u0119c dodatkowa stawka, taki ma\u0142y puchar pocieszenia, niepozbawiony jednak realnego znaczenia \u2013 wszak ten jeden punkt mniej u rywala mo\u017ce mie\u0107 znaczenie na koniec sezonu. Wygrywaj\u0105cy wi\u0119c musi si\u0119 broni\u0107. A je\u015bli straci to przy\u0142o\u017cenie, sam zaczyna znowu si\u0119 stara\u0107, aby przewag\u0119 trzech przy\u0142o\u017ce\u0144 odbudowa\u0107. I robi si\u0119 jeszcze ciekawiej.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy systemami w zakresie punkt\u00f3w defensywnych wynika z prostego elementu: dopuszczalnej r\u00f3\u017cnicy punkt\u00f3w. W bonusach ofensywnych r\u00f3\u017cnica jest znacznie wyra\u017aniejsza. We francuskim systemie mo\u017cna taki bonus straci\u0107 w trakcie meczu, w klasycznym \u2013 nie. Gdyby francuski system przy\u0142o\u017cy\u0107 do wynik\u00f3w z Wysp, liczba mecz\u00f3w z bonusami ofensywnymi spad\u0142aby z 14 do 4, a liczba mecz\u00f3w bez bonus\u00f3w wzros\u0142aby z 1 do 10. Oczywi\u015bcie, to statystyka u\u0142omna. Gdyby w Premiership i URC stosowano system francuski, inaczej mog\u0142yby si\u0119 uk\u0142ada\u0107 spotkania. Na przyk\u0142ad, stawka ostatniej akcji w meczu Leicester Tigers z Exeter Chiefs by\u0142aby znacznie wy\u017csza \u2013 przy\u0142o\u017cenie Chiefs oznacza\u0142oby utrat\u0119 przez Tigers punktu bonusowego. Tak nie by\u0142o, to by\u0142a ju\u017c gra bez specjalnej stawki, wi\u0119c koncentracja graczy z Leicester w obronie zapewne by\u0142a mniejsza \u2013 do ko\u0144ca kilkadziesi\u0105t sekund, zwyci\u0119stwo w kieszeni, na koncie pi\u0119\u0107 przy\u0142o\u017ce\u0144 i bonusu nic im nie mog\u0142o odebra\u0107.<\/p>\n\n\n\n