![\"\"](\"https:\/\/www.wszponachrugby.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Haka.jpg\")
Haka to w \u015bwiecie rugby troch\u0119 magiczne s\u0142owo. Gdy je s\u0142yszymy, gdy ogl\u0105damy ten przedmeczowy rytua\u0142 reprezentacji Nowej Zelandii, co\u015b przenosi nas w miejscu i czasie. Odrywa od rzeczywisto\u015bci i ka\u017ce na moment zapomnie\u0107 nawet o nadchodz\u0105cym sportowym wydarzeniu, zanurzy\u0107 si\u0119 w obcej kulturze. Haka przecie\u017c stanowi co\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c tylko atrakcj\u0119 mecz\u00f3w rugby. To rytua\u0142, po kt\u00f3ry Maorysi od wiek\u00f3w si\u0119gaj\u0105 w wa\u017cnych chwilach \u017cycia wsp\u00f3lnoty. Hak\u0119 ta\u0144cz\u0105 na pogrzebach, \u015blubach, a nawet przy okazji wydarze\u0144 politycznych (niedawno kilku cz\u0142onk\u00f3w nowozelandzkiego parlamentu wykona\u0142o j\u0105 podczas obrad tego organu w prote\u015bcie przeciwko przyj\u0119ciu kontrowersyjnych przepis\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Jednak ten rytualny taniec Maorys\u00f3w dzi\u015b na \u015bwiecie bardzo mocno kojarzony z rugby \u2013 c\u00f3\u017c, zapewne dlatego, \u017ce to dyscyplina, w kt\u00f3rej Nowozelandczycy odnosz\u0105 najwi\u0119ksze sukcesy i przez telewizj\u0119 dociera do najwi\u0119kszej publiczno\u015bci. Haka w rugbowym wydaniu sta\u0142a si\u0119 ju\u017c w\u0142a\u015bciwie produktem. Elementem przyci\u0105gaj\u0105cym widz\u00f3w przed ekrany telewizor\u00f3w. Gdy jaki\u015b czas temu rozwa\u017cano organizacj\u0119 jednego ze spotka\u0144 Francji z Now\u0105 Zelandi\u0105 na terenie Stan\u00f3w Zjednoczonych, zastanawia\u0142em si\u0119, co przyci\u0105gn\u0119\u0142oby widz\u00f3w na stadion w wi\u0119kszym stopniu \u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 obejrzenia rugby na najwy\u017cszym \u015bwiatowym poziomie czy magia haki i czarnych koszulek. Zreszt\u0105, nie ma co szuka\u0107 daleko, Bartek Ry\u015b kiedy\u015b wspomina\u0142, jak to jego niemal 80-letni\u0105 babci\u0119 (wraz z s\u0105siadkami) podczas Pucharu \u015awiata przed kilku laty \u015bci\u0105ga\u0142y przed telewizor w\u0142a\u015bnie przedmeczowe rytua\u0142y All Blacks. Potem transmisj\u0119 wy\u0142\u0105cza\u0142y \ud83d\ude42<\/p>\n\n\n\n
Haka jako przedmeczowy rytua\u0142 pojawia\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkowo na wyjazdach (w Europie od pierwszego tourn\u00e9e dru\u017cyny maoryskiej w 1888\u20131889, podj\u0119ta potem przez pierwsz\u0105 oficjaln\u0105 reprezentacj\u0119 kraju odwiedzaj\u0105c\u0105 stary kontynent w 1905 \u2013 podczas wyprawy, kt\u00f3ra przynios\u0142a im tak\u017ce przydomek All Blacks). W epoce telewizji stawa\u0142a si\u0119 stopniowo spektaklem, w ostatnich latach wyj\u0105tkowo zsynchronizowanym i w\u0142a\u015bciwie wyre\u017cyserowanym. Dostawa\u0142a te\u017c specjaln\u0105 opraw\u0119 \u2013 do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 punktowe o\u015bwietlenie z ostatniego meczu w Pary\u017cu mi\u0119dzy Francj\u0105 i Now\u0105 Zelandi\u0105. Widz, kt\u00f3ry przychodzi na taki mecz i wchodzi na trybuny przed pierwszym gwizdkiem, ale po hace (i podobnie ten, kt\u00f3ry w\u0142\u0105cza telewizor w takim momencie) ma poczucie bole\u015bnie sp\u00f3\u017anionego.<\/p>\n\n\n\n
Rugbowa haka sta\u0142a si\u0119 tematem samym w sobie i elementem wojny psychologicznej, zanim jeszcze zawodnicy wyjd\u0105 na boisko i czasami d\u0142ugo po tym, jak z niego zejd\u0105. Ile\u017c si\u0119 m\u00f3wi\u0142o o reakcjach przeciwnik\u00f3w, konfrontacji Richarda Cockerilla czy u\u015bmieszku Owena Farrella, ale tak\u017ce o hakowej taktyce Wayne’a Shelforda, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a zakazem przekraczania podczas haki linii 10 m… Zreszt\u0105, przecie\u017c ju\u017c w 1884 zawodnicy Nowej Po\u0142udniowej Walii protestowali, \u017ce to nie fair ze strony graczy nowozelandzkiej dru\u017cyny wyst\u0119puj\u0105cej w Sydney, \u017ce ci ich strasz\u0105. A w 1905 Walijczycy w Cardiff w odpowiedzi na hak\u0119 zacz\u0119li \u015bpiewa\u0107 Hen Wlad Fy Nhadau<\/em>, co podj\u0119\u0142a ca\u0142a publiczno\u015b\u0107 (zapocz\u0105tkowa\u0142o to zwyczaj od\u015bpiewywania hymn\u00f3w przed meczami, a pie\u015b\u0144 sta\u0142a si\u0119 od tego momentu nieformalnym hymnem narodowym Walijczyk\u00f3w). A ja na zawsze zapami\u0119tam Fields of Athenry<\/em> w wykonaniu irlandzkich kibic\u00f3w podczas haki przed meczem na Pucharze \u015awiata w Japonii.<\/p>\n\n\n\n Swego czasu sam fakt wykonywania przez Nowozelandczyk\u00f3w haki budzi\u0142 kontrowersje. No bo jak to tak, my mamy hymn, a oni i hymn, i hak\u0119? Oni si\u0119 rozgrzewaj\u0105 i mobilizuj\u0105, a my stoimy i marzniemy? W 1978 Walijczycy stwierdzili, \u017ce hymn gospodarzy musi by\u0107 ostatnim akordem przedmeczowych uroczysto\u015bci i w efekcie rywale z antypod\u00f3w hak\u0119 odbyli w szatni przed wyj\u015bciem na boisko. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce rywale zamiast przyj\u0105\u0107 wyzwanie w spokoju, w mi\u0119dzyczasie sami si\u0119 rozgrzewali. Dzi\u015b cultural challenges<\/em> maj\u0105 ju\u017c miejsce w zasadach World Rugby. Stanowi\u0105 ostatni akord przed pierwszym gwizdkiem s\u0119dziego, po hymnach. Wszystko po to, aby „chroni\u0107 wyj\u0105tkowe tradycje kulturowe w rugby oraz podkre\u015bli\u0107 kluczowe warto\u015bci tej dyscypliny”.<\/p>\n\n\n\n Zasady World Rugby m\u00f3wi\u0105 o cultural challenges<\/em>, a nie o hace, bo przecie\u017c nie tylko Maorysi maj\u0105 swoje rytua\u0142y. Niekt\u00f3re z ich zdarza nam si\u0119 ogl\u0105da\u0107 cho\u0107by w czasie transmisji z Puchar\u00f3w \u015awiata \u2013 Fid\u017cyjczycy prezentuj\u0105 cibi<\/em>, Tongijczycy \u2013 sipi tau<\/em>, a Samoa\u0144czycy \u2013 siva tau<\/em>. Pe’e<\/em> z Wysp Cooka mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 na Pucharze \u015awiata w Rugby League. Tego typu rytua\u0142y maj\u0105 liczne nacje o korzeniach polinezyjskich \u2013 w transmisjach z rugbowych wydarze\u0144 tego nie widzimy, ale przecie\u017c ka\u017cdy s\u0142ysza\u0142 o hawajskim ta\u0144cu hula<\/em>. W obecnym na Netfliksie swego czasu filmie „Zawodowiec” mo\u017cna zobaczy\u0107 rytua\u0142 z Nowej Kaledonii. A \u015bwiat tych ta\u0144c\u00f3w nie ogranicza si\u0119 do wysepek rozsianych na Pacyfiku. Mamy bowiem chocia\u017cby sagayan<\/em> lud\u00f3w polinezyjskiego pochodzenia mieszkaj\u0105cych na filipi\u0144skiej wyspie Mindanao. Ba, polinezyjskie korzenie i sw\u00f3j grupowy rytua\u0142 (diha menalamba<\/em>) maj\u0105 Malgasze \u2013 i tu wracamy do rugby, bo to przecie\u017c sport narodowy na Madagaskarze, a menalamb\u0119<\/em> ogl\u0105damy przed meczami reprezentacji tego kraju.<\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, swoj\u0105 „hak\u0119” mogli mie\u0107 te\u017c gracze z Po\u0142udniowej Afryki czy Australijczycy. W Po\u0142udniowej Afryce pos\u0142ugiwano si\u0119 zuluskim rytua\u0142em indlamu<\/em> prezentowanym w odpowiedzi na hak\u0119 podczas wyprawy do Nowej Zelandii w 1921 czy rewizyty All Blacks w 1928 \u2013 jednak ten akcent wraz z narastaniem apartheidu odszed\u0142 w zapomnienie. Z kolei gdy w 1908 pierwsi Wallabies pop\u0142yn\u0119li na seri\u0119 mecz\u00f3w na Wyspy Brytyjskie, podczas d\u0142ugiej podr\u00f3\u017cy statkiem (gdy w ramach treningu szuflowali w\u0119giel pod pok\u0142adem), nie tylko wybrali sw\u00f3j przydomek, ale tak\u017ce postanowili prezentowa\u0107 przed meczami rytualne wyzwanie. To zaczerpn\u0119li z klubu z Newton, a jego tw\u00f3rca mia\u0142 pono\u0107 inspirowa\u0107 si\u0119 tradycjami aboryge\u0144skimi (cho\u0107 akurat australijscy Aborygeni, podobnie jak Zulusi, nie maj\u0105 wiele wsp\u00f3lnego z Polinezyjczykami).<\/p>\n\n\n\n Przydomek australijskiej reprezentacji przetrwa\u0142 do dzi\u015b, ale taniec zagin\u0105\u0142 w pomroce dziej\u00f3w \u2013 gdy w 1925 Australijczycy w ten spos\u00f3b odpowiedzieli na hak\u0119, publiczno\u015b\u0107 w Sydney rytua\u0142 go\u015bci z Nowej Zelandii przyj\u0119\u0142a z powag\u0105, natomiast z w\u0142asnego si\u0119 \u015bmia\u0142a. Potem zagin\u0105\u0142 on w pomroce dziej\u00f3w. C\u00f3\u017c, by\u0142 kr\u0119puj\u0105cy cho\u0107by z tego powodu, jak traktowano ludno\u015b\u0107 aboryge\u0144sk\u0105 w Australii. Znamienna jest opinia pochodz\u0105cego z Australii studenta uniwersytetu oksfordzkiego Jerry’ego Portusa, kt\u00f3ry w 1908 ogl\u0105da\u0142 mecz podr\u00f3\u017cnik\u00f3w z reprezentacj\u0105 swojej uczelni: Wydaje mi si\u0119 to jakim\u015b reliktem, bez kt\u00f3rego mogliby\u015bmy si\u0119 obej\u015b\u0107. Zawodnicy wygl\u0105daj\u0105 g\u0142upio, gdy to wykonuj\u0105, a druga dru\u017cyna wygl\u0105da jeszcze g\u0142upiej. Poza tym, co to oznacza? Mieszka\u0142em w Australii ca\u0142e \u017cycie i nigdy nie widzia\u0142em czego\u015b takiego.<\/em><\/p>\n\n\n\n Na szcz\u0119\u015bcie podobne opinie nie zabi\u0142y innych takich rytua\u0142\u00f3w. My, kibice rugby, mamy zatem przyci\u0105gaj\u0105cy uwag\u0119 spektakl, kt\u00f3rego korzenie si\u0119gaj\u0105 dawnych wiek\u00f3w. Za\u015b dla jego uczestnik\u00f3w to jest co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko taniec…<\/p>\n\n\n\n